Finanse i podatki

Podatek od darowizny: kto go płaci i kiedy w ogóle powstaje obowiązek

Kto płaci podatek od darowizny: obdarowany czy darczyńca? Wyjaśniamy, na kim ciąży obowiązek podatkowy, kiedy darczyńca odpowiada solidarnie i jak wygląda to w fundacji lub firmie.

Ktoś przekazuje fundacji używaną maszynę pakującą, rodzic wpłaca synowi pieniądze na start warsztatu, a stowarzyszenie dostaje od znajomego darczyńcy samochód do wożenia sprzętu. W każdej z tych sytuacji pada to samo pytanie: kto ma zapłacić podatek i czy w ogóle trzeba go płacić? Odpowiedź jest prostsza, niż się wydaje, ale kilka wyjątków potrafi zaskoczyć.

Poniżej wyjaśniamy, na kim ciąży obowiązek, kiedy powstaje, jak wyglądają zwolnienia i czym darowizna dla organizacji lub firmy różni się od darowizny między osobami prywatnymi. Znajdziesz tu też praktyczną listę kroków. Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady doradcy podatkowego w sprawach nietypowych.

Krótka odpowiedź: podatek od darowizny płaci obdarowany

Zgodnie z ustawą o podatku od spadków i darowizn podatnikiem jest nabywca majątku, czyli obdarowany. To on składa zgłoszenie, on liczy lub czeka na decyzję urzędu i on wpłaca należność. Darczyńca, który przekazał pieniądze, maszynę czy lokal, co do zasady nie ma wobec fiskusa żadnego zobowiązania z tytułu samej darowizny.

Logika jest prosta: podatek obciąża tego, kto się wzbogacił. Darczyńca majątek traci, więc nie ma z czego go opodatkowywać. Dlatego zdanie „przelałem ci pieniądze, to ja zapłacę podatek” nie wynika z przepisów, tylko z dobrej woli, a o jego skutkach piszemy dalej.

Warto od razu zaznaczyć, że „obdarowany płaci” nie znaczy „obdarowany zawsze płaci”. Bliska rodzina może skorzystać z całkowitego zwolnienia, a pozostałe osoby mają kwoty wolne od podatku. W praktyce wiele darowizn kończy się więc na obowiązku zgłoszenia, bez żadnej wpłaty.

Podstawowa zasada obejmuje darowizny od osób fizycznych dla osób fizycznych. Gdy stroną jest firma albo organizacja, do gry wchodzą inne podatki, takie jak PIT, CIT i VAT. Omawiamy je w osobnej sekcji.

Podatnik, płatnik, obowiązek podatkowy: znaczenie pojęć

Podatnik to osoba, na której ciąży obowiązek zapłaty podatku z własnych środków. Płatnik to ktoś inny: podmiot, który ma obowiązek obliczyć podatek, pobrać go od podatnika i odprowadzić do urzędu. Klasyczny przykład to pracodawca przy zaliczkach na PIT. Przy darowiźnie nikt taki zwykle nie występuje, bo obdarowany rozlicza się samodzielnie.

Wyjątkiem bywa sytuacja, w której notariusz pełni rolę płatnika. Dotyczy to jednak podatku od czynności cywilnoprawnych przy innych umowach, a nie podatku od darowizn. Przy darowiźnie notariusz co do zasady przesyła urzędowi informację o akcie, ale podatku nie pobiera.

Kiedy powstaje obowiązek podatkowy

Moment powstania obowiązku zależy od rodzaju darowizny:

  • darowizna w akcie notarialnym (np. nieruchomość) – obowiązek powstaje z chwilą złożenia oświadczenia darczyńcy w formie aktu;
  • darowizna bez aktu (np. przelew, przekazanie maszyny z rąk do rąk) – obowiązek powstaje z chwilą wykonania darowizny, czyli faktycznego przekazania pieniędzy lub rzeczy;
  • polecenie lub zobowiązanie warunkowe – moment może być inny, zależny od spełnienia warunku lub terminu.

Od tej daty biegnie termin 6 miesięcy na zgłoszenie darowizny, jeśli obdarowany chce skorzystać ze zwolnienia. Błąd w ustaleniu daty bywa kosztowny, dlatego przy przelewach warto zachować potwierdzenie z dokładnym dniem księgowania.

Obowiązek podatkowy to więc nie to samo co obowiązek zapłaty. Może istnieć, a mimo to podatek wyniesie zero z powodu zwolnienia lub kwoty wolnej. Samo zgłoszenie jest wtedy formalnością, ale formalnością, której pominięcie może odebrać prawo do ulgi.

Kiedy darczyńca też może odpowiadać za podatek

Choć zasada jest jasna, istnieją sytuacje, w których darczyńca wchodzi w rolę osoby odpowiedzialnej. Ustawa o podatku od spadków i darowizn oraz Ordynacja podatkowa przewidują kilka mechanizmów. Nie zmieniają one tego, kto jest podatnikiem, ale wpływają na to, od kogo urząd może zażądać zapłaty.

Odpowiedzialność solidarna i subsydiarna

Przy odpowiedzialności solidarnej urząd może żądać zapłaty od kilku osób jednocześnie, a każda odpowiada za całość. Przy subsydiarnej (pomocniczej) darczyńca odpowiada dopiero wtedy, gdy egzekucja od obdarowanego okaże się bezskuteczna. Przepisy przewidują takie rozwiązanie m.in. w odniesieniu do osoby, która przekazała majątek, jeśli podatku nie da się wyegzekwować od nabywcy. Konkretne przypadki zależą od okoliczności, więc w nietypowej sprawie warto zapytać doradcę.

Umowa, w której darczyńca bierze koszty na siebie

Strony mogą się umówić, że darczyńca pokryje podatek obdarowanego. Taka klauzula jest dopuszczalna między nimi, ale nie zwalnia obdarowanego z obowiązku wobec urzędu. To on nadal jest podatnikiem i musi dopilnować zgłoszenia oraz terminu.

Najważniejszy skutek: pokrycie cudzego podatku jest dla obdarowanego dodatkowym przysporzeniem. Jeśli darczyńca zapłaci podatek w imieniu obdarowanego, wartość tej zapłaty może zwiększyć podstawę opodatkowania. W efekcie podatek liczy się od darowizny powiększonej o kwotę pokrytego podatku. Przy wysokich kwotach, np. przy przekazaniu drogiej maszyny, różnica bywa odczuwalna.

Praktyczna rada: jeśli planujesz takie ustalenie, zapisz je w umowie i wcześniej przelicz skutki. Często taniej jest po prostu przekazać obdarowanemu większą kwotę i pozwolić mu zapłacić podatek samodzielnie.

Zwolnienia i grupy podatkowe: czy obdarowany faktycznie zapłaci

O tym, czy podatek w ogóle wystąpi, decyduje relacja między stronami. Ustawa dzieli obdarowanych na trzy grupy podatkowe:

GrupaKto należyKwota wolna od podatku (od jednej osoby w ciągu 5 lat)
Imałżonek, dzieci, wnuki, rodzice, rodzeństwo, pasierb, teściowie i inni najbliżsi36 120 zł
IInp. rodzeństwa rodziców, zstępni rodzeństwa, małżonkowie rodzeństwa i rodzeństwo współmałżonka27 090 zł
IIIpozostali, w tym osoby niespokrewnione5 733 zł

Kwoty te obowiązują obecnie, ale przed działaniem sprawdź aktualne wartości. Po przekroczeniu limitu stosuje się skalę: dla grupy I stawki 3%, 5% i 7%, dla grupy II 7% i 9%, dla grupy III 12% i 16% (z progami zależnymi od kwoty nadwyżki).

Całkowite zwolnienie dla najbliższej rodziny

Małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym i macocha oraz teściowie mogą być zwolnieni z podatku w całości, jeśli zgłoszą nabycie naczelnikowi urzędu skarbowego w ciągu 6 miesięcy od powstania obowiązku. Dotyczy to także darowizn pieniężnych, pod warunkiem udokumentowania przelewu na rachunek obdarowanego. Zwolnienie nie wymaga limitu kwotowego dla rzeczy, np. sprzętu czy lokalu, ale wymaga dochowania terminu.

Co to oznacza dla działalności

Jeśli córka dostaje od ojca używaną maszynę do warsztatu albo brat przekazuje gotówkę na kaucję za lokal, zwolnienie może pokryć całość. Gdy to samo robi daleki znajomy, obdarowany po przekroczeniu niewielkiej kwoty wolnej zapłaci podatek według III grupy. Dlatego stopień pokrewieństwa warto sprawdzić przed przekazaniem majątku, nie po.

Darowizna na rzecz fundacji, stowarzyszenia lub firmy: kto rozlicza podatek

W organizacjach pozarządowych i firmach produkcyjnych darowizny są codziennością: maszyna od sponsora, wpłata na cele statutowe, przekazanie sprzętu do pracowni. Zasady są tu rozproszone między kilka podatków, więc łatwo je pomylić.

Darowizna od osoby prywatnej dla fundacji lub stowarzyszenia

Fundacja czy stowarzyszenie to nabywca majątku, więc w teorii wchodzi w grupę podatkową. Zazwyczaj jednak korzysta ze zwolnień: darowizny na cele statutowe organizacji pożytku publicznego i wielu innych podmiotów bywają zwolnione z podatku od darowizn albo nie powstaje po stronie organizacji przychód podatkowy, jeśli dochód przeznaczono na cele statutowe. Warunki zależą od rodzaju organizacji i celu, więc skarbnik lub księgowy powinien je zweryfikować przed przyjęciem większego dara.

Darowizna od przedsiębiorcy

Gdy darczyńcą jest firma, zasady się zmieniają:

  • podatek od darowizn – nie obejmuje darowizn, które są przychodem podatkowym obdarowanego z innego tytułu;
  • PIT/CIT darczyńcy – darowizna co do zasady nie jest kosztem uzyskania przychodu, ale część można odliczyć jako darowiznę na cele pożytku publicznego w ramach limitów;
  • VAT – nieodpłatne przekazanie towarów, np. maszyny, może być traktowane jak dostawa odpłatna i rodzić obowiązek VAT po stronie darczyńcy, o ile przysługiwało mu prawo do odliczenia przy zakupie, choć istnieją wyjątki dla drobnych upominków i próbek.

Jeśli obdarowaną jest firma, darowizna może być przychodem w PIT lub CIT, a nie przedmiotem podatku od darowizn. To częsta pułapka dla osób, które zakładają, że jedna ustawa załatwia wszystko.

Przykład z praktyki

Zakład produkcyjny przekazuje stowarzyszeniu sprawną maszynę do pracowni szkoleniowej. Po stronie zakładu trzeba rozważyć VAT i ewentualne odliczenie darowizny, a po stronie stowarzyszenia ocenić zwolnienie i sposób ujęcia w księgach. Dobrze mieć pisemną umowę z opisem sprzętu, wartością i celem.

Jak w praktyce dopełnić formalności i uniknąć błędów

Dla osoby prywatnej, która otrzymała darowiznę, procedura sprowadza się do kilku kroków:

  1. Ustal datę powstania obowiązku: dzień aktu notarialnego lub dzień faktycznego przekazania pieniędzy czy rzeczy.
  2. Określ grupę podatkową i sprawdź, czy przysługuje zwolnienie lub kwota wolna.
  3. Złóż zgłoszenie SD-Z2 do właściwego urzędu skarbowego w ciągu 6 miesięcy, gdy chcesz skorzystać ze zwolnienia lub gdy darowizna przekracza kwotę wolną.
  4. Dołącz dokumenty: umowę lub oświadczenie, potwierdzenie przelewu, opis i wartość rzeczy (np. wycenę maszyny).
  5. Zapłać podatek w terminie 14 dni od doręczenia decyzji lub w terminie wskazanym w przepisach, jeśli sam go obliczasz.

Udowodnienie źródła i formy przekazania

Przy darowiznach pieniężnych zwolnienie wymaga, by środki trafiły na rachunek obdarowanego przelewem, wpłatą na konto lub przekazem pocztowym. Gotówka z ręki do ręki może pozbawić prawa do ulgi. Zachowaj tytuł przelewu, np. „darowizna od brata” z datą.

Typowe pomyłki

  • założenie, że podatek płaci darczyńca, i brak zgłoszenia przez obdarowanego;
  • przekroczenie terminu 6 miesięcy;
  • przekazanie gotówki bez śladu na koncie;
  • pominięcie wcześniejszych darowizn od tej samej osoby z ostatnich 5 lat, które sumują się do kwoty wolnej;
  • brak wyceny rzeczy, np. maszyny, co utrudnia ustalenie podstawy opodatkowania.

Najczęstsze pytania

Czy darczyńca może zapłacić podatek za obdarowanego?

Tak, strony mogą się tak umówić, a urząd przyjmie wpłatę od osoby trzeciej. Obdarowany nadal pozostaje jednak podatnikiem i odpowiada za zgłoszenie. Pokrycie podatku przez darczyńcę może zwiększyć podstawę opodatkowania jako dodatkowe przysporzenie.

Kto składa zgłoszenie darowizny?

Zgłoszenie SD-Z2 składa obdarowany, a nie darczyńca. Robi to w urzędzie skarbowym właściwym według zasad z ustawy, zazwyczaj ze względu na swoje miejsce zamieszkania. Przy darowiznach w akcie notarialnym zgłoszenie nadal jest potrzebne, jeśli chcesz skorzystać ze zwolnienia, choć sprawa bywa prostsza, gdy notariusz wcześniej poinformował urząd.

Co w przypadku darowizny z zagranicy?

Obowiązek podatkowy w Polsce powstaje m.in. wtedy, gdy obdarowany jest polskim obywatelem lub ma tu miejsce zamieszkania albo gdy dotyczy to rzeczy znajdujących się w Polsce. Zgłoszenie i zasady zwolnień są zbliżone, ale pojawiają się kwestie przeliczenia waluty i ewentualnego podatku w drugim kraju. Warto skonsultować taką sprawę przed przyjęciem większej kwoty.

Co po przekroczeniu terminu 6 miesięcy?

Zwolnienie dla najbliższej rodziny co do zasady przepada, a podatek liczy się według zasad ogólnych. Możliwe jest jednak złożenie zgłoszenia po terminie wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu, jeśli uchybienie nastąpiło bez winy obdarowanego. Im szybciej się zareaguje, tym lepiej.

Podsumowanie

Podatek od darowizny płaci obdarowany, a darczyńca co do zasady nie ma wobec urzędu obowiązków. Bliska rodzina po terminowym zgłoszeniu może jednak nie zapłacić nic, a pozostałe osoby korzystają z kwot wolnych. W organizacjach i firmach zasady zależą dodatkowo od PIT, CIT i VAT, więc przy większych darach warto sprawdzić całość rozliczeń. Najbezpieczniej ustalić datę, grupę podatkową i formę przekazania jeszcze przed darowizną, a zgłoszenie złożyć bez zwłoki.

Autor
Dawid T.
Opublikowano
Czas czytania
8 min